Bir çocuk gitar çalmak istediğinde ne yaparız? Belki bir kurs araştırırız, belki uygun bir gitar ararız. Hevesinin ne kadar süreceğini düşünür, yine de denemesini isteriz. Müzikle ilgilenmesini, yeni bir şey öğrenmesini, sevdiği bir uğraş edinmesini önemseriz.
Peki aynı çocuk, gitar çalabilmek için özel bir aparata ihtiyaç duyuyorsa? Gitar çalma isteğine aynı gözle bakmaya devam eder miyiz? Yoksa bu istek, karşılanması gereken daha önemli ihtiyaçların arkasına mı düşer?
Robotel’de Yağmur’dan gelen bir talep, bizi bu sorular üzerine düşünmeye yöneltti.
Yağmur gitar çalmak istiyordu. Biz de bu isteğe yardımcı olabilecek bir aparat üzerinde çalıştık ve ilk gitar aparatımızı geçtiğimiz ay kendisine ulaştırdık. İlk denemede bilek kısmının sallandığını gördük. Şimdi yeni bir model üzerinde çalışıyoruz. Önümüzdeki birkaç hafta içinde tamamlayıp yeniden denemeyi planlıyoruz.
Henüz tamamlanmış bir çözümümüz yok. Bir istek, o isteğe karşılık geliştirilen ilk tasarım ve deneme sırasında ortaya çıkan bir sorun var. Ardından yeniden düşünmek, değiştirmek ve tekrar denemek geliyor.
Bütün bu süreci başlatan şey ise bir çocuğun gitar çalma isteği.
Bir çocuğun ihtiyaçlarını kim belirliyor?
Çocukların ihtiyaçlarını konuşurken beslenme, barınma, sağlık ve eğitim ilk sıralarda yer alıyor. Haklı olarak bunlara öncelik veriyoruz. Ancak çocukların hayatı, yetişkinlerin hazırladığı ihtiyaç listelerine sığmayacak kadar geniş.
Bir çocuk için arkadaşlarının oynadığı oyuna katılmak önemli olabilir. Bir başkası bisiklete binmek, resim yapmak veya bir müzik aleti çalmak isteyebilir. Bunlar, günün sonunda bütün zorunluluklar yerine getirildiğinde kalan zamanı dolduran uğraşlar olarak görülebilir. Oysa çocukların gün içinde heyecanla beklediği, üzerine konuştuğu, kendini ifade ettiği anlar çoğu zaman bu etkinliklerin içinde yaşanır.
Gitar çalmayı beslenmeyle aynı düzeyde zorunlu ilan etmemiz gerekmiyor. Fakat temel ihtiyaçların öncelikli olması, bir çocuğun tutkularını sürekli ertelenebilir hâle getirmemeli.
Bir çocuğa neyin iyi geleceğini düşünürken onun ne yapmak istediğini de dinlememiz gerekiyor. Çünkü yetişkinlerin öncelikleriyle çocuğun öncelikleri her zaman aynı olmayabilir.
Bir müzik aletini denemek bile neden zorlaşabiliyor?
Hollanda’da yapılan ve 2012’de Journal of Rehabilitation Medicine dergisinde yayımlanan bir araştırma, doğuştan tek taraflı dirsek altı uzuv farklılığı bulunan 42 çocuk ve gencin yanı sıra 17 ebeveyn ve 19 sağlık profesyonelinin görüşlerini topladı. Kaynak
Araştırmada ailelerin anlattığı güçlüklerden biri, doğrudan bizim konumuzla ilgiliydi: Bazı sporları veya müzik aletlerini deneyebilmek için önce uygun bir yardımcı aracın hazırlanması gerekiyordu. Bu da çocuk daha o etkinliği sevip sevmediğini keşfetmeden zaman ve maliyet yüküyle karşılaşmak anlamına gelebiliyordu.
Bu bulgu üzerine düşünmeye değer. Bir çocuğun gitar kursuna başlayıp bir süre sonra başka bir uğraşa yönelmesini olağan karşılıyoruz. Ama özel bir uyarlamaya ihtiyaç duyan çocuk için daha ilk denemenin önünde ek bir eşik oluşabiliyor.
Oysa çocukluk biraz da deneme zamanı. Bir enstrümanın sesini sevmek, bir spora merak salmak, yapabildiğini görmek veya başka bir etkinliği tercih etmek…
Çocukların tutkularına alan açmak, henüz neyi sevdiklerinden emin olmadıkları zamanlarda da deneme fırsatını önemsemeyi gerektiriyor.
Bir isteğin önündeki engel değişince
Bir çocuğun gitar çalma isteğine yanıt ararken genellikle bir öğretmen, uygun bir enstrüman ve çalışabileceği bir zaman düşünürüz. El veya parmak farklılığı olan bir çocuk için bunlara uygun bir kullanım biçimi ya da yardımcı aparat arayışı da eklenebilir.
Bu ek ihtiyaç, bazen isteğin kendisinin geri plana düşmesine neden olabilir. Nasıl bir çözüm bulunacağını bilemeyebiliriz. Böyle bir aparatın yapılabileceği aklımıza gelmeyebilir. Çocuğu hayal kırıklığından korumak isterken başka bir uğraşa yönelmeyi daha kolay bulabiliriz.
Tam da bu noktada biraz durup sormak gerekiyor: Yapılabilir olanı yeterince araştırdık mı?
Her çocuk aynı desteğe ihtiyaç duymaz. Bazı çocuklar kendi yöntemlerini geliştirir, bazıları bir uyarlamadan yararlanır. Bunu anlayabilmek için çocuğun nasıl hareket ettiğini, neyi rahat yaptığını ve hangi noktada desteğe ihtiyaç duyduğunu görmek gerekir.
Robotel’de kişiye özel üretimin başlangıcında bu sorular yer alıyor. Ölçülerin yanında çocuğun yapmak istediği şey de tasarımın bir parçası oluyor. Gitar çalmak, bisiklete binmek veya başka bir etkinliğe katılmak, üzerinde çalışılabilecek somut bir tasarım sorusuna dönüşüyor.
İlk denemede öğrenilenler
Yağmur için hazırladığımız ilk aparatın bilek kısmında yaşanan sallanma, sürecin henüz bitmediğini gösterdi. Şimdi bu sorunu ele alan yeni model üzerinde çalışıyoruz. Yeni deneme, yaptığımız değişikliklerin kullanımda nasıl karşılık bulduğunu görmemizi sağlayacak.
Kişiye özel bir çözüm geliştirirken çizim ve üretim kadar, kullanım sırasında öğrenilenler de önem taşıyor. Hazırladığımız parçanın nasıl çalıştığını ancak denendiğinde daha iyi anlayabiliyoruz. Rahat mı? Yeterince dengeli mi? Kullanmak istenen etkinliğe uygun mu? Hangi bölümünün değişmesi gerekiyor?
Bu sorulara zaman ayırmak, başlangıçtaki isteği ciddiye almanın bir parçası.
Yağmur’un gitar çalma isteği ilk denemede karşılaşılan sorunla ortadan kalkmadı. Bizim için de yapılacak iş, o sorunu anlayıp tasarımı geliştirmek oldu.
Yeni deneme başarılı olursa, bu deneyimden öğrendiklerimizle gitar aparatını ihtiyaç duyan başka çocuklara da ulaştırmayı hedefliyoruz. Her çocuğun kullanımını ve uyarlama ihtiyacını ayrıca değerlendirerek, bir talebin açtığı yolu genişletmek istiyoruz.
Üretilen parçadan sonra ne oluyor?
Bir aparatın üretilmiş ve teslim edilmiş olması kolayca görülebilir. Fotoğrafını çekebilir, kaç tane üretildiğini sayabiliriz. O aparatın gündelik hayatta ne işe yaradığını anlamak ise iletişimin sürmesini gerektirir.
Çocuk kullanmak istiyor mu? Rahat kullanabiliyor mu? Yapmak istediği etkinlikte işine yarıyor mu? Yeni bir düzenlemeye ihtiyaç duyuyor mu?
Bunları sormadan, yalnızca teslim anına bakarak bir çözümün tamamlandığını söylemek zor.
Gitar aparatı için de önümüzdeki denemeye bu gözle bakıyoruz. Yağmur’un kullanım deneyimi, sonraki adımı belirleyecek. Belki yeni model istediğimiz gibi çalışacak, belki üzerinde yeniden düşünmemiz gereken noktalar olacak. Bunu denediğimizde öğreneceğiz.
“Sen ne yapmak istiyorsun?”
Başlıktaki soruya dönersek: Bir çocuk gitar çalmak istiyorsa, bu bir ihtiyaç sayılır mı?
Her çocuğun gitar çalması gerekmez. Ama gitar çalmak isteyen bir çocuğun isteğini dinlemeye, önündeki güçlüğü anlamaya ve uygun bir çözüm aramaya değer.
Çocukların ihtiyaçlarını değerlendirirken onların meraklarına, zevklerine ve seçimlerine de yer açabiliriz. Bir etkinliğe katılmayı ne kadar istediklerini, neyi denemek için heyecan duyduklarını sorabiliriz.
Robotel’de Yağmur’dan gelen talep bize bu sorunun üretimdeki karşılığını bir kez daha gösterdi. Bir çocuğun dile getirdiği istek, yeni bir aparatın geliştirilmesine ve başka çocuklara da ulaşabilecek bir çözüm arayışına dönüştü.
Bazen nereden başlayacağımızı anlamak için çocuğa şu soruyu sormamız yeterli:
“Sen ne yapmak istiyorsun?”